Báo cáo Xu hướng IFLA 2024 là bản cập nhật lớn đầu tiên của ấn phẩm này kể từ phiên bản gốc năm 2013, và là một trụ cột quan trọng trong nỗ lực của IFLA nhằm hỗ trợ lĩnh vực thư viện sẵn sàng đối mặt với tương lai. Thông qua việc hình thành tư duy phản xạ và năng lực tích hợp yếu tố tương lai vào công tác hoạch định ngay từ hôm nay, các thư viện có thể trở nên vững vàng hơn, từ đó bền vững hơn. Điều này mang lại lợi ích thiết thực cho các cộng đồng mà thư viện phục vụ, dù đó là người dân trong một địa phương, sinh viên và giảng viên của một trường đại học, hay toàn xã hội trong trường hợp các thư viện quốc gia.
Trọng tâm xuyên suốt của báo cáo là tương lai của môi trường thông tin và tri thức, cũng như cách môi trường này tác động đến – và chịu tác động từ – những diễn biến trong các lĩnh vực khác như đời sống công dân, môi trường và nhiều lĩnh vực khác. Cách tiếp cận này rộng hơn so với việc chỉ xem xét thư viện và công nghệ, nhưng lại hẹp hơn so với các nghiên cứu chung về những xu hướng vĩ mô. Ở cả hai hướng tiếp cận kia, đã có rất nhiều ấn phẩm được công bố.
Báo cáo bao gồm hai cấu phần chính: (1) một tập hợp các xu hướng được xác định dựa trên việc rà soát toàn diện các tài liệu nghiên cứu hiện có; và (2) một tập hợp các kịch bản nhằm khám phá những dạng tương lai khác nhau mà chúng ta có thể phải đối mặt.
Các xu hướng được xác định như sau; mỗi xu hướng đều bao gồm nhiều tiểu xu hướng, các ý tưởng về cả mặt tích cực lẫn tiêu cực, cùng những câu hỏi gợi mở cho việc suy ngẫm sâu hơn:
- Thực hành tri thức đang thay đổi – Tương lai vừa mở ra cơ hội vừa đặt ra thách thức cho việc cải thiện công bằng trong các hệ thống tri thức. Xu hướng này đề cập tới các câu hỏi về việc chúng ta coi điều gì là tri thức, nỗ lực tìm kiếm những tiếng nói đa dạng hơn, và nhận thức ngày càng gia tăng về vấn nạn thông tin sai lệch.
- AI và các công nghệ khác đang làm biến đổi xã hội – AI tạo sinh và các công nghệ mới đang thay đổi cách chúng ta tạo ra, chia sẻ và sử dụng thông tin. Xu hướng này xem xét những tác động của AI và công nghệ deepfake, đồng thời chỉ ra tiềm năng của công nghệ trong việc tạo ra những cách thức mới để tương tác với thông tin và bảo vệ thông tin.
- Niềm tin đang được tái định hình – Việc tái thiết lập niềm tin vào chính phủ và truyền thông là yếu tố then chốt để xã hội phát triển thịnh vượng. Xu hướng này phân tích niềm tin đối với các thiết chế, đối với báo chí và phong trào truy cập mở, trước khi đi sâu vào các vấn đề liên quan đến quyền riêng tư.
- Kỹ năng và năng lực ngày càng phức tạp hơn – Con người sẽ cần các kỹ năng thực hành, tư duy phản biện và kỹ năng số để có thể thích ứng và phát triển. Xu hướng này nhấn mạnh nhu cầu ngày càng tăng về kỹ năng, những lợi ích mà một xã hội có trình độ hiểu biết thông tin cao hơn có thể mang lại, đồng thời chỉ ra các rủi ro đối với những nhóm có trình độ kỹ năng thấp.
- Công nghệ số được phân bổ không đồng đều – Thúc đẩy hòa nhập số sẽ góp phần tăng cường công bằng. Xu hướng này làm nổi bật khoảng cách số ngày càng gia tăng, cũng như các vấn đề phát sinh từ việc chuyển đổi dịch vụ sang hình thức chỉ trực tuyến. Đồng thời, nó cũng dự báo tiềm năng hình thành một khung thông tin văn hóa mang tính bao trùm hơn.
- Hệ thống thông tin sử dụng ngày càng nhiều tài nguyên – Nhu cầu thông tin của chúng ta đang tác động trực tiếp đến hành tinh. Xu hướng này nhấn mạnh áp lực phải tham gia vào nền kinh tế xanh, tìm kiếm các giải pháp vừa đáp ứng yêu cầu về môi trường vừa đảm bảo công bằng xã hội. Sự gia tăng rác thải điện tử và mức tiêu thụ tài nguyên là những ưu tiên cần được quan tâm.
- Con người đang tìm kiếm sự gắn kết cộng đồng – Việc tạo ra các không gian để chia sẻ không gian và nguồn lực là chìa khóa cho một xã hội công bằng. Xu hướng này bao gồm cả tình trạng cô lập gia tăng lẫn sự phát triển mạnh mẽ của các sáng kiến địa phương nhằm xây dựng cộng đồng. Báo cáo cũng đề cập tới những cách thức kết nối mới, lợi ích tiềm năng của các cộng đồng trực tuyến, cũng như tác động của các mô hình làm việc linh hoạt hơn.
Qua đó, các kịch bản minh họa nhiều hướng đi khác nhau mà các xu hướng, khi kết hợp với nhau, có thể dẫn dắt chúng ta tới. Những kịch bản này bao gồm:
AI Scalpers – Điều gì sẽ xảy ra khi việc tiếp cận các dịch vụ phụ thuộc vào khả năng khai thác các hệ thống vận hành bằng AI?
Vấn đề “hồ sơ mờ” (The Fuzzy Record Problem) – Điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta không còn có thể tin tưởng vào tính xác thực của những gì mình đọc, do việc chỉnh sửa và kiểm duyệt hồ sơ, tư liệu?
Phòng 1701 (Room 1701) – Điều gì sẽ xảy ra khi các deepfake bắt đầu có tác động mang tính quyết định đến tiến trình của các cuộc bầu cử dân chủ?
Tiếng nói của tôi, chủ quyền của tôi (My Voice, My Sovereignty) – Điều gì sẽ xảy ra khi tiềm năng của Internet trong việc thúc đẩy sáng tạo nội dung địa phương được hiện thực hóa? Nhưng làm thế nào để tôn trọng mong muốn của các cộng đồng bản địa trong việc không chia sẻ mọi thứ?
Quyền từ chối (Opt-Out) – Điều gì sẽ xảy ra khi áp lực phải lựa chọn giữa việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền tiếp cận các dịch vụ ngày càng gia tăng?
Các kịch bản bổ sung khác bao gồm:
Rối loạn do AI điều khiển (AI-Powered Disorder) – Supriya Kulkarni khám phá điều gì sẽ xảy ra khi AI ngày càng phổ biến trong đời sống, nhưng mức độ niềm tin của xã hội lại không theo kịp.
Có thể là do những vệt hóa chất đang trút xuống bạn (It Might Be All the Chemtrails Raining Down on You) – Beth Patin xem xét điều gì xảy ra khi thông tin sai lệch lan tràn mất kiểm soát, và cách các thư viện có thể cần phải tái thiết niềm tin từ những nền tảng cơ bản nhất.
Không có gì khác, nhưng mọi thứ đã thay đổi (Nothing is Different but Everything has Changed) – David Lankes đặt câu hỏi điều gì sẽ xảy ra trong một thế giới nơi mọi thông tin đều bị nghi ngờ, và điều đó có ý nghĩa gì đối với công việc của thư viện với cá nhân và cộng đồng.
Có điều gì đó đang mục ruỗng trong hệ thống lưu trữ của chúng ta (Something’s Rotten in the State of our Archives) – Michael Oghia đặt vấn đề điều gì sẽ xảy ra khi tính lâu dài, bền vững của thông tin không còn có thể được đảm bảo.
Thư viện như một LIFEHub – Mei Lin Fung hình dung một ngày làm việc của thủ thư sẽ trông như thế nào khi có thể kết hợp các khả năng của công nghệ với vai trò cộng đồng của thư viện.
Cả thế giới là một sân khấu (All the World’s a Stage) – Daniel Nwaeze đặt câu hỏi điều gì có thể xảy ra nếu thay vì cạnh tranh, các phương tiện truyền thông truyền thống, mạng xã hội và AI có thể bổ trợ cho nhau để thúc đẩy những cuộc tranh luận lành mạnh.
Cuối cùng, báo cáo chia sẻ một loạt ý tưởng về cách làm việc với các xu hướng và kịch bản này, bao gồm việc bổ sung thêm các ví dụ, cũng như áp dụng những cách tiếp cận khác nhau để khám phá các giao thoa giữa chúng, và suy ngẫm về cách lập kế hoạch cho một tương lai đầy bất định.